Sự ra đời của Luật xây dựng 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tư duy lập pháp tại Việt Nam. Điểm nhấn lớn nhất gây chú ý cho giới chuyên gia và các nhà quản lý dự án chính là việc chính thức loại bỏ cụm từ tính đúng, tính đủ tại Điều 73. Đây không chỉ là thay đổi về thuật ngữ mà là nỗ lực xóa bỏ một rào cản pháp lý đã tồn tại suốt thập kỷ qua, giúp định hình lại phương thức quản lý chi phí đầu tư xây dựng theo hướng thực tế và linh hoạt hơn.

Di sản của nguyên tắc tính đúng tính đủ trong Luật xây dựng 2014

Trong suốt hơn 10 năm thi hành Luật xây dựng 2014 (sửa đổi năm 2020), cụm từ tính đúng, tính đủ tại Khoản 1 Điều 132 đã trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động xác định chi phí. Về lý thuyết, nguyên tắc này nhằm đảm bảo ngân sách nhà nước không bị thất thoát và công trình có đủ nguồn lực để đạt chất lượng tốt nhất.

Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, nguyên tắc này lại trở thành một cái bẫy pháp lý. Các cơ quan hậu kiểm như thanh tra, kiểm toán thường hiểu tính đúng là phải tuyệt đối chính xác so với các định mức, đơn giá cứng nhắc do Nhà nước ban hành. Điều này tạo ra một mâu thuẫn lớn khi bản chất của quản lý chi phí xây dựng là một bài toán dự báo rủi ro, trong khi thực tế thi công luôn biến động theo thị trường.

Tâm lý sợ sai đã bao trùm các chủ đầu tư và đơn vị tư vấn. Nếu họ áp dụng giá thị trường cao hơn định mức để chọn nhà thầu năng lực, họ đối mặt với rủi ro bị quy kết làm thất thoát vốn. Ngược lại, nếu tuân thủ tuyệt đối định mức thấp hơn thực tế, dự án dễ rơi vào tình trạng đình trệ, kém chất lượng hoặc không thể tìm được nhà thầu thực hiện.

Bước ngoặt tư duy tại Điều 73 Luật xây dựng 2025

Khoản 1 Điều 73 Luật xây dựng 2025 đã thay thế nguyên tắc cũ bằng quy định chi phí đầu tư xây dựng được xác định tương ứng với từng loại thiết kế phù hợp với từng giai đoạn của dự án. Sự thay đổi này thừa nhận tính tiến trình và độ sai lệch tự nhiên trong hoạt động xây dựng.

Thay vì ép buộc một con số phải đúng ngay từ đầu, luật mới tập trung vào tính phù hợp của chi phí so với mức độ chi tiết của hồ sơ thiết kế tại thời điểm đó. Điều này giúp bảo vệ các cá nhân quản lý chi phí khỏi những quy kết mang tính áp đặt từ các giai đoạn sau áp vào giai đoạn trước.

Giải mã tính tương đối trong xác định chi phí theo từng giai đoạn thiết kế

Việc gắn chi phí với từng bước thiết kế là một đột phá về kỹ thuật và kinh tế, phản ánh đúng bản chất của quy trình xây dựng công trình.

Khối lượng và chi phí làm rõ dần theo độ chi tiết thiết kế

Theo Khoản 3 Điều 20 Luật xây dựng 2025, thiết kế bước sau có vai trò cụ thể hóa thiết kế bước trước. Điều này đồng nghĩa với việc chi phí cũng phải được tinh chỉnh dần.

• Giai đoạn thiết kế sơ bộ: Đây là thời điểm hình thành ý tưởng, các thông số kỹ thuật chỉ mang tính khái quát. Sơ bộ tổng mức đầu tư lúc này chỉ là một dự tính mang tính định hướng.
• Giai đoạn thiết kế cơ sở: Các thông số chính được xác lập để kiểm soát quy mô dự án. Tổng mức đầu tư ở bước này đã có cơ sở chắc chắn hơn nhưng vẫn chứa đựng các biến số dự phòng.
• Giai đoạn thiết kế bản vẽ thi công: Đây là bước chi tiết nhất, là căn cứ để lập dự toán và tổ chức đấu thầu. Chỉ đến giai đoạn này, độ chính xác của chi phí mới đạt mức cao nhất.

Thừa nhận sự thay đổi là tất yếu

Luật xây dựng 2025 khẳng định việc hồ sơ bước sau có sự điều chỉnh, bổ sung chi tiết so với bước trước là hoạt động bình thường của kỹ thuật, miễn là không làm thay đổi mục tiêu và quy mô lớn của dự án. Quy định này trực tiếp tháo gỡ nỗi lo bị quy chụp làm sai lệch hồ sơ đã duyệt mà nhiều kỹ sư thường gặp phải trước đây.

Cách tiếp cận mới trong công tác thanh tra và kiểm toán chi phí

Một trong những điểm quan trọng nhất tại Điểm c Khoản 1 Điều 73 là quy định về căn cứ thanh tra, kiểm tra. Việc kiểm tra chi phí giờ đây phải thực hiện trên cơ sở điều kiện và cách thức xác định chi phí đã được chủ đầu tư chấp thuận tại thời điểm đó.

Thay vì so sánh con số thực tế sau khi hoàn thành dự án với các định mức cũ để bắt lỗi thừa thiếu, các cơ quan chức năng sẽ tập trung vào việc kiểm tra tính tuân thủ của quy trình. Nếu chủ đầu tư đã thực hiện đúng phương pháp, tuân thủ mặt bằng giá thị trường tại thời điểm quyết định, họ sẽ được bảo vệ bởi khung pháp lý mới. Sự thay đổi này giúp giảm bớt gánh nặng tâm lý và khuyến khích sự quyết đoán trong việc áp dụng các công nghệ mới, vật liệu mới vào dự án.

Ví dụ điển hình về sự cởi trói

Xét trường hợp một dự án hạ tầng sử dụng công nghệ vật liệu mới giúp tăng độ bền nhưng chưa có trong hệ thống định mức của Nhà nước. Trước đây, chủ đầu tư thường bị treo quyết toán hoặc bị quy kết làm thất thoát vốn khi phê duyệt mức giá theo báo giá thị trường (vốn cao hơn các vật liệu truyền thống có định mức). Với Luật xây dựng 2025, nếu chủ đầu tư chứng minh được việc lựa chọn này là phù hợp với thiết kế và mặt bằng giá thị trường tại thời điểm phê duyệt, chi phí đó sẽ được công nhận là hợp lý, hợp pháp.

Loại bỏ bẫy pháp lý và thúc đẩy hiệu quả đầu tư

Việc từ bỏ cụm từ tính đúng, tính đủ thực chất là một cuộc cách mạng về quyền hạn và trách nhiệm.

• Trao quyền cho chủ đầu tư: Luật xây dựng 2025 chuyển từ tư duy làm đúng đáp án định mức sang việc trao quyền cho chủ đầu tư tự quyết định phương pháp xác định giá phù hợp với thực tế thị trường.
• Thúc đẩy tiến độ dự án: Khi không còn nỗi sợ mơ hồ về cụm từ tính đúng, các thủ tục phê duyệt chi phí sẽ diễn ra nhanh chóng hơn, giảm bớt các vòng luẩn quẩn xin ý kiến chỉ đạo để tránh trách nhiệm.
• Sát cánh cùng thị trường: Chi phí được xác định dựa trên mặt bằng giá thị trường tại từng thời điểm sẽ giúp dự án tiếp cận được các nhà thầu có năng lực, đảm bảo tính khả thi và chất lượng công trình.

Cảnh báo về trách nhiệm giải trình trong bối cảnh mới

Cần lưu ý rằng, việc cởi trói tư duy không đồng nghĩa với việc nới lỏng quản lý. Ngược lại, khi Luật xây dựng 2025 trao quyền tự quyết lớn hơn cho chủ đầu tư, trách nhiệm giải trình cũng sẽ cao hơn.

Để đảm bảo an toàn pháp lý, chủ đầu tư và các đơn vị tư vấn cần:

• Thiết lập hệ thống lưu trữ hồ sơ khảo sát giá thị trường minh bạch và trung thực tại thời điểm phê duyệt.
• Xây dựng thuyết minh chi tiết về phương pháp xác định chi phí, đặc biệt là đối với các công tác chưa có định mức nhà nước.
• Đảm bảo mọi quyết định về chi phí đều đúng thẩm quyền và phù hợp với hiệu quả kinh tế – kỹ thuật của dự án.

Kết luận

Luật xây dựng 2025 với việc thay đổi nguyên tắc tại Điều 73 đã mở ra một hành lang pháp lý thông thoáng và minh bạch hơn. Bằng việc thừa nhận tính biến động của chi phí và gắn nó với độ chi tiết của thiết kế, luật đã thực sự cởi trói tư duy cho những người làm công tác quản lý đầu tư. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, giảm thiểu tranh chấp pháp lý và thúc đẩy ngành xây dựng Việt Nam phát triển bền vững theo xu hướng quốc tế.

Thông tin liên hệ MAN – Master Accountant Network

• Địa chỉ: Số 19A, đường 43, phường Tân Thuận, TP. Hồ Chí Minh
• Mobile/Zalo: 0903 963 163 – 0903 428 622
• Email: ma*@*****et.vn

Các dịch vụ khác

• Kiểm toán: Dịch vụ Kiểm Toán, Dịch vụ Kiểm toán xây dựng, Dịch vụ kiểm toán BCTC
• Kế toán và Thuế: Dịch vụ kế toán thuế, Báo cáo thuế, Tư vấn Chuyển giá. Dịch Vụ Kế Toán Thuế, Dịch vụ báo cáo thuế, Dịch vụ Chuyển Giá, Dịch Vụ Giao Dịch Liên Kết
• Pháp lý: Dịch vụ giấy phép lao động, Dịch vụ chứng nhận đăng ký kinh doanh, Giấy Chứng Nhận Đầu Tư 
• Khác: Dịch vụ Chuyển Giá, Dịch Vụ Giao Dịch Liên Kết, Dịch vụ Tư vấn Hoạt động Doanh nghiệp

Phụ trách sản xuất nội dung bởi: Ông Lê Hoàng Tuyên – Sáng lập viên (Founder) & CEO MAN – Master Accountant Network, Kiểm toán viên CPA Việt Nam với hơn 30 năm kinh nghiệm trong ngành Kế toán, Kiểm toán và Tư vấn Tài chính.