Thanh toán hợp đồng xây dựng được thực hiện theo giá trị hợp đồng đã ký kết, hình thành từ giá trúng thầu hoặc kết quả thương thảo, thay vì áp dụng trực tiếp giá dự toán gói thầu được phê duyệt ban đầu.

Nhiều chủ đầu tư và nhà thầu vẫn thường rơi vào tình thế bế tắc khi quyết toán công trình do sự nhầm lẫn giữa giá dự toán gói thầu và giá hợp đồng thực tế. Việc hiểu sai căn cứ thanh toán không chỉ làm chậm tiến độ giải ngân, gây đọng vốn, mà còn là khởi nguồn cho các tranh chấp pháp lý kéo dài, rủi ro xuất toán khi thanh tra, hoặc nguy cơ bị ép giá trị quyết toán không đúng quy định. Bài viết này làm rõ căn cứ pháp lý và cách xử lý các tình huống thực tế thường gặp.

Sự khác biệt giữa giá trúng thầu và dự toán gói thầu

Dự toán gói thầu là mức chi phí tối đa mà chủ đầu tư dự kiến để hoàn thành dự án, được phê duyệt để làm cơ sở xác định giá gói thầu và xét duyệt thầu. Đây đơn thuần là con số định hướng mang tính dự báo chi phí tại thời điểm lập kế hoạch dự án.

Ngược lại, giá trúng thầu là con số phản ánh năng lực cạnh tranh và chi phí thực thi của nhà thầu đề xuất, sau đó được hai bên đàm phán, thống nhất và chốt lại trong văn bản hợp đồng. Bảng dưới đây phân biệt rõ bản chất hai khái niệm này để các bên nắm vững:

Để hình dung cụ thể, nếu dự toán gói thầu là 10 tỷ đồng, nhưng sau khi đấu thầu, nhà thầu trúng thầu với giá 8,7 tỷ đồng và ký hợp đồng với giá trị này, thì 8,7 tỷ đồng chính là căn cứ thanh toán. Mọi sự đối chiếu với 10 tỷ đồng trong dự toán ban đầu khi quyết toán là không có cơ sở pháp lý và không phù hợp với nguyên tắc thương mại.

Nguyên tắc thanh toán theo giá hợp đồng xây dựng

Nguyên tắc cốt lõi trong giao dịch dân sự và thương mại là sự tự nguyện thỏa thuận. Khi hợp đồng xây dựng đã được ký kết, mọi căn cứ thanh toán phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều khoản đã ghi trong văn bản đó. Giá hợp đồng xây dựng được xác lập từ giá trúng thầu hoặc kết quả thương thảo giữa các bên, đây chính là giá trị pháp lý cao nhất quyết định số tiền thanh toán.

Việc áp đặt thanh toán theo dự toán gói thầu sau khi đã ký hợp đồng với giá trúng thầu là hành vi không phù hợp với bản chất hợp đồng thương mại. Bộ Xây dựng đã khẳng định trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ rằng việc thanh toán, quyết toán hợp đồng xây dựng phải phù hợp với các yếu tố:

• Loại hợp đồng đã ký kết giữa các bên.
• Giá hợp đồng được xác lập sau đàm phán.
• Các điều kiện và thỏa thuận cụ thể trong văn bản hợp đồng.

Việc hiểu sai căn cứ này có thể khiến nhà thầu bị giảm giá trị quyết toán hoặc bị ép buộc thực hiện các thủ tục không cần thiết, làm ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền của dự án.

Căn cứ pháp lý về thanh toán hợp đồng xây dựng

Hệ thống pháp luật Việt Nam đã quy định rõ ràng về vấn đề này nhằm tạo cơ sở hành lang pháp lý vững chắc cho cả nhà thầu và chủ đầu tư.

Khoản 1 Điều 19 Nghị định 37/2015/NĐ-CP quy định: “Việc thanh toán hợp đồng xây dựng phải phù hợp với loại hợp đồng, giá hợp đồng và các điều kiện trong hợp đồng mà các bên đã ký kết”. Đồng thời, Điều 144 Luật Xây dựng số 50/2014/QH13 cũng khẳng định nguyên tắc thanh toán phải căn cứ vào các điều khoản thỏa thuận trong hợp đồng.

Dự toán phê duyệt ban đầu chỉ đóng vai trò là ngưỡng chặn trong giai đoạn đấu thầu. Khi hợp đồng đã có hiệu lực, hợp đồng chính là luật đối với các bên. Các nhà thầu cần lưu ý các điểm sau để bảo vệ quyền lợi:

• Kiểm tra kỹ điều khoản về hình thức giá ngay từ khâu ký kết hợp đồng.
• Lưu giữ toàn bộ biên bản thương thảo hợp đồng để làm căn cứ giải trình sau này.
• Yêu cầu làm rõ các phụ lục hợp đồng nếu có thay đổi về thiết kế hoặc đơn giá trong quá trình thi công.

Thanh toán theo loại hợp đồng xây dựng thực tế

Mỗi loại hình hợp đồng xây dựng sẽ có cơ chế thanh toán đặc thù, các bên cần đối chiếu kỹ để thực hiện đúng quy định:

Việc nghiệm thu khối lượng thực tế cần được thực hiện minh bạch, có đầy đủ biên bản đối chiếu giữa chủ đầu tư, tư vấn giám sát và nhà thầu để tránh những rủi ro phát sinh trong quá trình thanh tra sau này.

Thanh toán hợp đồng tư vấn giám sát

Vướng mắc thường gặp là chi phí giám sát thi công được tính bằng tỷ lệ phần trăm của giá xây dựng trong dự toán gói thầu, trong khi giá trúng thầu xây lắp thực tế lại thấp hơn.

Trả lời cho vấn đề này, Bộ Xây dựng nhấn mạnh việc thanh toán, quyết toán hợp đồng tư vấn giám sát phải thực hiện theo các điều kiện, thỏa thuận trong hợp đồng tư vấn đã ký kết. Dự toán gói thầu chỉ là cơ sở để xác định chi phí trong giai đoạn đấu thầu, còn giá trị hợp đồng tư vấn đã đàm phán mới là căn cứ pháp lý để thực hiện thanh toán. Nếu đơn vị tư vấn giám sát bị ép thanh toán theo dự toán xây lắp đã giảm, đơn vị này hoàn toàn có quyền bảo vệ quyền lợi dựa trên hợp đồng đã ký kết.

Câu hỏi thường gặp về thanh toán hợp đồng

Kết luận

Việc xác định căn cứ thanh toán hợp đồng xây dựng dựa trên giá trúng thầu hay dự toán gói thầu là vấn đề mang tính nguyên tắc pháp lý cao. Thực tế, phần lớn tranh chấp thanh toán xây dựng đều xuất phát từ việc hợp đồng quy định không rõ phương thức xác định giá trị thanh toán ngay từ đầu. Để đảm bảo quyền lợi, các bên cần soạn thảo điều khoản thanh toán rõ ràng, minh bạch. MAN – Master Accountant Network hy vọng những chia sẻ này giúp các đơn vị tránh được những rủi ro pháp lý không đáng có trong quá trình quyết toán công trình.