Hành vi bị nghiêm cấm trong xây dựng là những giới hạn pháp lý bắt buộc mà mọi chủ đầu tư và nhà thầu phải tuân thủ để tránh rủi ro bị đình chỉ thi công hoặc buộc tháo dỡ công trình. Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp đã phải đối mặt với việc phát sinh chi phí khổng lồ và kéo dài thời gian quyết toán do vi phạm pháp luật xây dựng, thi công sai giấy phép hoặc nghiệm thu không đúng quy định. Theo Luật Xây dựng số 135/2025/QH15, việc nắm vững các quy định về sai phạm phổ biến dưới đây sẽ giúp dự án của bạn vận hành an toàn và đúng tiến độ trong năm 2026.

Những hành vi bị nghiêm cấm trong xây dựng theo Luật mới 2025

Hoạt động xây dựng hiện nay được kiểm soát chặt chẽ nhằm đảm bảo quy hoạch đô thị hài hòa và an toàn công cộng tuyệt đối. Theo quy định tại Điều 15 của Luật Xây dựng 2025, cơ quan quản lý đã xác lập rào cản pháp lý đối với những hành vi có thể gây tổn hại đến lợi ích chung hoặc làm sai lệch chất lượng dự án. Việc nhận diện rõ các lỗi vi phạm giúp các bên tham gia tránh được những rủi ro trực tiếp đến khả năng nghiệm thu và dễ phát sinh tranh chấp sau này. Để hiểu rõ hơn về kế hoạch triển khai các quy định mới, bạn có thể tham khảo lộ trình thực thi Luật Xây dựng 2025 để chủ động trong công tác quản lý.

Cụ thể, Điều 15 khoản 1 và khoản 2 quy định các nhóm hành vi bị ngăn cấm bao gồm các nội dung trọng tâm sau:

• Quyết định đầu tư xây dựng không đúng với định hướng phát triển vùng hoặc vi phạm quy định về quản lý nguồn vốn công, gây lãng phí tài sản nhà nước.
• Cấp giấy phép xây dựng tại những khu vực đang có thông báo giải tỏa hoặc nằm trong vùng lõi bảo tồn di sản, danh lam cảnh quan đã được xếp hạng quốc gia.
• Tiến hành các hoạt động thi công khi chưa hoàn thiện báo cáo đánh giá tác động môi trường hoặc chưa có chứng nhận thẩm duyệt phòng cháy chữa cháy (PCCC).
• Thông đồng trong đấu thầu, làm giả các chứng chỉ hành nghề hoặc sử dụng hồ sơ năng lực không trung thực nhằm trục lợi bất chính.

Sai phạm xây dựng phổ biến dễ bị thanh tra đô thị xử lý

Dựa trên thực tế công tác thanh tra kiểm tra trong thời gian qua, có những lỗi sai phạm phổ biến khiến công trình thường bị “tuýt còi” và yêu cầu tạm dừng thi công ngay lập tức. Những sai lệch này thường xuất phát từ sự chủ quan của chủ đầu tư hoặc áp lực về tiến độ thi công công trình làm gián đoạn quá trình rà soát pháp lý.

Thi công sai giấy phép xây dựng và mật độ quy hoạch

Hành vi thay đổi kết cấu chịu lực, tự ý tăng số tầng hoặc cơi nới diện tích xây dựng so với giấy phép đã cấp là lỗi sai phạm nghiêm trọng nhất. Đặc biệt, việc sai lệch mật độ xây dựng hoặc lấn chiếm chỉ giới đỏ là những hành vi bị nghiêm cấm trong xây dựng cực kỳ khó khắc phục. Thông thường, các cơ quan chức năng sẽ yêu cầu ngừng cung cấp điện nước và cưỡng chế tháo dỡ nếu chủ đầu tư không đưa ra được phương án điều chỉnh dự án đầu tư xây dựng Luật 2025 hợp lệ.

Vi phạm quy định về bảo vệ môi trường và che chắn công trường

Việc thiếu các biện pháp bảo vệ môi trường xung quanh dễ dẫn đến các mức phạt hành chính tức thì và làm giảm uy tín của nhà thầu. Các lỗi cụ thể thường bị xử lý bao gồm:

• Không lắp đặt hệ thống lưới che chắn bụi bẩn và rào ngăn cách khu vực thi công với khu dân cư lân cận.
• Để vật liệu xây dựng, rác thải công trình tràn ra lòng lề đường gây cản trở giao thông và mất mỹ quan đô thị.
• Xả thải trực tiếp nước thải chưa qua xử lý vào hệ thống thoát nước chung, gây ô nhiễm hạ tầng kỹ thuật công cộng.

Nghiệm thu khống và sử dụng vật liệu không đạt chuẩn

Việc ký xác nhận các hạng mục chưa hoàn thành trên thực tế hoặc tự ý thay đổi vật liệu kém chất lượng so với hồ sơ thẩm định thiết kế xây dựng theo Luật 2025 ban đầu là hành vi trục lợi nghiêm trọng. Sai phạm này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến tuổi thọ công trình mà còn tiềm ẩn nguy cơ bị thu hồi chứng chỉ năng lực hoạt động xây dựng của đơn vị liên quan.

Những hành vi nào có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Bên cạnh việc xử phạt hành chính, pháp luật hiện hành quy định rất rõ các lỗi vi phạm có tính chất nghiêm trọng có thể dẫn đến khởi tố hình sự. Đây là phần kiến thức quan trọng để doanh nghiệp nâng cao tính cảnh giác trong quản lý. Các quy định chi tiết về thi hành luật và xử lý sai phạm bạn có thể tra cứu thêm tại văn bản Chính phủ để đảm bảo tính chuẩn xác nhất.

Dưới đây là các trường hợp có nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm theo Bộ luật Hình sự:

• Gian lận hồ sơ năng lực và hồ sơ hoàn công: Hành vi khai khống khối lượng nhằm chiếm đoạt tài sản nhà nước hoặc gây thất thoát lớn nguồn vốn đầu tư.
• Vi phạm quy định về xây dựng gây hậu quả nghiêm trọng: Để xảy ra sự cố sập đổ công trình dẫn đến chết người hoặc gây thương tích nặng cho nhiều người.
• Nghiệm thu sai quy định gây thiệt hại lớn: Cố tình phê duyệt các hạng mục không đạt tiêu chuẩn an toàn chịu lực, dẫn đến hư hỏng công trình trên diện rộng.
• Vi phạm quy định về PCCC: Không tuân thủ các điều kiện an toàn phòng cháy dẫn đến hỏa hoạn, gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản.

Quy định xử phạt và mức phạt đối với hành vi vi phạm xây dựng 2026

Việc vi phạm các hành vi bị nghiêm cấm trong xây dựng sẽ dẫn đến những chế tài nghiêm khắc. Để giúp quý doanh nghiệp có cái nhìn trực quan về rủi ro tài chính, bảng dưới đây tổng hợp các mức xử phạt thường gặp căn cứ theo Nghị định xử phạt vi phạm hành chính mới nhất.

Lưu ý: Đối với trường hợp tái phạm hoặc vi phạm tại các công trình cấp đặc biệt, mức phạt có thể tăng lên gấp nhiều lần và đi kèm hình thức đình chỉ hoạt động có thời hạn theo quy định tại Luật Xây dựng số 135/2025/QH15.

Checklist trước khi khởi công để tránh các hành vi bị nghiêm cấm trong xây dựng

Việc chuẩn bị kỹ lưỡng giúp dự án tránh được các lỗi vi phạm ngay từ bước đầu. Chủ đầu tư nên rà soát định kỳ các mục sau:

• Kiểm tra tính hiệu lực của giấy phép xây dựng và các văn bản thỏa thuận kèm theo.
• Xác nhận hồ sơ năng lực của nhà thầu và các chứng chỉ hành nghề của nhân sự chủ chốt.
• Rà soát hiện trạng chỉ giới đỏ và chỉ giới xây dựng để tránh lấn chiếm không gian công cộng.
• Đảm bảo đã có phương án an toàn lao động và bảo vệ môi trường được phê duyệt.
• Hoàn thiện hồ sơ thẩm duyệt PCCC và các chứng nhận về môi trường theo quy định của Luật mới.

Để tối ưu hóa quá trình này, nhiều doanh nghiệp hiện nay tin tưởng lựa chọn các đơn vị chuyên môn như MAN – Master Accountant Network để hỗ trợ rà soát tính minh bạch của hồ sơ chi phí và kiểm soát rủi ro pháp lý tài chính ngay từ giai đoạn lập dự toán.

Kết luận về tuân thủ pháp luật xây dựng 2026

Việc nắm rõ và tuân thủ các hành vi bị nghiêm cấm trong xây dựng là yếu tố then chốt để bảo vệ tài sản và uy tín của doanh nghiệp. Những sai phạm dù nhỏ trong khâu thi công hay nghiệm thu đều có thể dẫn đến hậu quả kinh tế nặng nề, từ việc chậm giải ngân, kéo dài quyết toán đến ảnh hưởng trực tiếp tới năng lực đấu thầu sau này. Trong bối cảnh kỷ cương xây dựng ngày càng siết chặt, sự chủ động rà soát và phối hợp cùng chuyên gia tư vấn sẽ là giải pháp an toàn nhất cho mọi dự án xây dựng năm 2026.